- Kredyt hipoteczny objęty ustawą z 23 marca 2017 r. możesz spłacić wcześniej w całości albo w części.
- Przy oprocentowaniu zmiennym rekompensata za wcześniejszą spłatę jest dopuszczalna tylko w pierwszych 36 miesiącach od zawarcia umowy i podlega ustawowym limitom.
- Przy stałej lub okresowo stałej stopie rekompensata może być pobierana w okresie obowiązywania tej stopy, ale nie może przekraczać bezpośrednich kosztów kredytodawcy związanych z wcześniejszą spłatą.
- Przy tej samej kwocie nadpłaty skrócenie okresu kredytowania daje co do zasady większą redukcję przyszłych odsetek niż samo obniżenie raty.
- Po całkowitej spłacie uzyskaj od banku dokument umożliwiający wykreślenie hipoteki i złóż formularz KW-WPIS. Opłata sądowa za wykreślenie jednej hipoteki wynosi 100 zł.
Wcześniejsza spłata kredytu hipotecznego zmniejsza kapitał, od którego bank nalicza przyszłe odsetki. Efekt finansowy zależy od momentu nadpłaty, sposobu przeliczenia harmonogramu, rodzaju oprocentowania, zapisów umowy oraz ewentualnej rekompensaty. Poniżej znajdziesz zasady prawne, procedurę, przykładowe obliczenia i formalności po całkowitej spłacie.
| Wariant | Główny cel | Efekt | Co sprawdzić |
|---|---|---|---|
| Nadpłata + skrócenie okresu | ograniczenie całkowitych odsetek | krótszy okres naliczania odsetek przy racie zbliżonej do dotychczasowej | czy bank wymaga osobnej dyspozycji albo aneksu |
| Nadpłata + obniżenie raty | zmniejszenie miesięcznego obciążenia | niższa rata przy zachowaniu zbliżonego terminu końcowego | sposób automatycznego przeliczenia harmonogramu |
| Spłata całkowita | zamknięcie zobowiązania | koniec naliczania odsetek i możliwość wykreślenia hipoteki | kwotę na konkretny dzień, rozliczenie kosztów i dokumenty po spłacie |
Jakie prawa daje ustawa i co bank przekazuje przed wcześniejszą spłatą?
Prawo do wcześniejszej spłaty wynika z art. 38 ustawy o kredycie hipotecznym. Bank nie może uzależnić samego prawa do wcześniejszej spłaty od swojej uznaniowej zgody, może natomiast stosować procedurę określoną w umowie, regulaminie i bankowości elektronicznej.
Jeżeli chcesz spłacić kredyt całkowicie, poproś bank o wyliczenie kwoty wymaganej na konkretny dzień. Powinna uwzględniać przede wszystkim pozostały kapitał, odsetki naliczone do dnia rozliczenia oraz ewentualną rekompensatę, jeżeli bank ma prawo ją pobrać.
Informacja dotycząca wcześniejszej spłaty powinna zostać przekazana na trwałym nośniku w terminie 7 dni roboczych od otrzymania wniosku konsumenta.
Kiedy bank może pobrać rekompensatę za wcześniejszą spłatę?
| Rodzaj oprocentowania | Kiedy rekompensata jest dopuszczalna | Ustawowy limit | Co sprawdzić |
|---|---|---|---|
| Zmienna stopa | wyłącznie w okresie 36 miesięcy od dnia zawarcia umowy | nie więcej niż 3% spłacanej kwoty oraz nie więcej niż odsetki od spłacanej kwoty za rok; jeżeli do umownego końca pozostaje mniej niż rok, limit odsetkowy odnosi się do tego krótszego okresu | datę zawarcia umowy, zapis o rekompensacie i sposób jej obliczania |
| Stała lub okresowo stała stopa | w okresie obowiązywania stałej stopy procentowej | nie więcej niż bezpośrednie koszty kredytodawcy związane z wcześniejszą spłatą | datę zakończenia okresu stałego oprocentowania i sposób ustalenia rekompensaty |
Przy zmiennej stopie rekompensata nie może przekroczyć żadnego z mających zastosowanie limitów ustawowych. Po upływie pierwszych 36 miesięcy od zawarcia umowy kredytodawca nie może pobierać rekompensaty na zasadach przewidzianych dla zmiennej stopy w art. 40 ustawy.
Oddzielnie sprawdź taryfę opłat dotyczącą czynności dodatkowych. W zależności od banku zmiana okresu kredytowania może wymagać odrębnej dyspozycji lub aneksu.
Jak wyglądają zasady w najczęstszych sytuacjach?
| Sytuacja | Czy można spłacić wcześniej? | Czy może wystąpić rekompensata? | Co sprawdzić przed dyspozycją |
|---|---|---|---|
| Zmienna stopa, do 36 miesięcy od zawarcia umowy | Tak | tak, w granicach ustawowych | umowę, kwotę nadpłaty i wyliczenie banku |
| Zmienna stopa, po 36 miesiącach | Tak | nie – zgodnie z art. 40 ust. 2 dotyczącym zmiennej stopy | procedurę techniczną banku |
| Stała lub okresowo stała stopa | Tak | tak, w okresie obowiązywania stałej stopy | wysokość bezpośrednich kosztów wskazanych przez bank |
| Częściowa nadpłata | Tak | zależnie od rodzaju stopy i momentu spłaty | czy zmieni się rata, okres czy oba parametry |
| Całkowita wcześniejsza spłata | Tak | na tych samych zasadach ustawowych dotyczących rekompensaty | kwotę zamknięcia kredytu i późniejsze rozliczenie kosztów |
| Do końca umowy pozostało mniej niż rok | Tak | przy zmiennej stopie limit odsetkowy nie może przekroczyć odsetek za okres pozostały do końca umowy | dokładną datę zakończenia umowy |
| Umowa zawarta przed 22/07/2017 r. | zgodnie z przepisami właściwymi dla danej umowy | nie należy automatycznie stosować zasad art. 38–40 ustawy z 2017 r. | datę umowy, jej treść i przepisy obowiązujące przy jej zawarciu |
| Bezpieczny Kredyt 2% | Tak | oprócz zasad dotyczących samego kredytu trzeba uwzględnić wpływ nadpłaty na dopłaty | warunki ustawowe programu i skutki wskazane przez bank przed nadpłatą |
Jak zlecić nadpłatę lub całkowitą spłatę kredytu krok po kroku?
- Sprawdź rodzaj oprocentowania, datę zawarcia umowy, zasady rekompensaty oraz taryfę opłat.
- Jeżeli planujesz spłatę całkowitą, uzyskaj od banku kwotę wymaganą na konkretny dzień.
- Sprawdź dostępny sposób złożenia dyspozycji – bankowość elektroniczną, aplikację, infolinię albo oddział.
- Przy częściowej nadpłacie wybierz oczekiwany efekt – skrócenie okresu albo obniżenie raty.
- Upewnij się, kiedy nadpłata zostanie zaksięgowana na kapitał. Z ekonomicznego punktu widzenia wcześniejsze zmniejszenie kapitału ogranicza podstawę naliczania przyszłych odsetek.
- Po wykonaniu nadpłaty pobierz nowy harmonogram i sprawdź, czy bank zastosował wybrany wariant.
- Po całkowitej spłacie uzyskaj dokumentację niezbędną do wykreślenia hipoteki i sprawdź końcowe rozliczenie kredytu.
Skrócenie okresu czy obniżenie raty – co daje większą oszczędność?
Skrócenie okresu jest rozwiązaniem nastawionym na redukcję całkowitego kosztu odsetkowego. Rata po nadpłacie pozostaje na poziomie zbliżonym do wcześniejszego, natomiast kredyt kończy się wcześniej.
Obniżenie raty zmniejsza bieżące obciążenie domowego budżetu. Kredytobiorca zachowuje większą miesięczną płynność, ale kapitał pozostaje w harmonogramie dłużej niż w wariancie ze skróceniem okresu.
| Założenie | Wartość | Interpretacja |
|---|---|---|
| Kredyt | 500 000 zł | okres 25 lat, raty równe |
| Oprocentowanie przykładowe | 7% rocznie | dla przejrzystości przyjęte jako niezmienne w całym przykładzie |
| Rata początkowa | ok. 3 534 zł | wartość zaokrąglona |
| Nadpłata po 24 ratach | 50 000 zł | jednorazowa redukcja kapitału bezpośrednio po 24. racie |
| Obniżenie raty | nowa rata ok. 3 169 zł | oszczędność odsetek ok. 50,7 tys. zł |
| Skrócenie okresu | ok. 59 miesięcy krócej | oszczędność odsetek ok. 159,2 tys. zł |
Założenia przykładu: nadpłata następuje bezpośrednio po 24. racie, oprocentowanie nie zmienia się w całym okresie, a kredytobiorca nie ponosi rekompensaty ani innych opłat związanych z nadpłatą. Obliczenia mają charakter modelowy. Rzeczywisty wynik zależy od harmonogramu, dnia księgowania i warunków konkretnego kredytu.
Jak zmienia się efekt przy różnych kwotach jednorazowej nadpłaty?
Poniższe wyliczenia wykorzystują te same założenia: kredyt 500 000 zł na 25 lat, oprocentowanie 7% rocznie, raty równe i nadpłata bezpośrednio po 24. racie. Dzięki temu widać różnicę między obniżeniem raty a skróceniem okresu bez mieszania różnych parametrów kredytu.
| Kwota nadpłaty | Nowa rata przy zachowaniu okresu | Oszczędność odsetek przy obniżeniu raty | Skrócenie okresu przy zachowaniu raty | Oszczędność odsetek przy skróceniu okresu |
|---|---|---|---|---|
| 10 000 zł | ok. 3 461 zł | ok. 10,1 tys. zł | ok. 13 miesięcy | ok. 38,0 tys. zł |
| 25 000 zł | ok. 3 351 zł | ok. 25,4 tys. zł | ok. 32 miesiące | ok. 88,5 tys. zł |
| 50 000 zł | ok. 3 169 zł | ok. 50,7 tys. zł | ok. 59 miesięcy | ok. 159,2 tys. zł |
| 100 000 zł | ok. 2 804 zł | ok. 101,5 tys. zł | ok. 103 miesiące | ok. 264,5 tys. zł |
Wartości są zaokrąglone i służą porównaniu wariantów przy niezmiennym oprocentowaniu 7% w całym okresie. Nie uwzględniają ewentualnej rekompensaty, kosztu aneksu ani różnic wynikających z dziennego naliczania odsetek przez bank.
Jednorazowa nadpłata czy regularne nadpłacanie?
| Strategia | Zaleta | Ograniczenie |
|---|---|---|
| Jednorazowa większa nadpłata | kapitał od razu spada o większą kwotę, więc wcześniej ograniczasz podstawę naliczania odsetek | jednorazowo zmniejszasz płynną rezerwę finansową |
| Regularna miesięczna nadpłata | łatwiej dopasować ją do bieżącego budżetu i systematycznie redukować saldo | kapitał maleje stopniowo, a efekt zależy od regularności wpłat |
| Nadpłata z premii lub dodatkowego dochodu | nie zwiększa stałego miesięcznego obciążenia budżetu | kwota i częstotliwość nadpłat są mniej przewidywalne |
| Nadpłata + skrócenie okresu | przy tych samych założeniach daje większą redukcję odsetek niż samo obniżenie raty | nie zmniejsza miesięcznego obciążenia tak mocno jak wariant z niższą ratą |
Jak bank rozlicza koszty kredytu po wcześniejszej spłacie?
Przy całkowitej wcześniejszej spłacie trzeba odróżnić koszty związane z czasem obowiązywania umowy od wydatków dotyczących odrębnej, wykonanej już czynności lub usługi.
- Odsetki – po spłacie kapitału nie są dalej naliczane za skrócony okres kredytowania.
- Koszty związane z okresem obowiązywania kredytu – mogą podlegać obniżeniu w zakresie wynikającym z art. 39 ustawy.
- Koszty jednorazowych usług – ich rozliczenie wymaga sprawdzenia charakteru danego kosztu, treści umowy oraz informacji przekazanych konsumentowi.
Które koszty mogą podlegać rozliczeniu?
| Rodzaj kosztu | Co dzieje się po wcześniejszej spłacie? | Co trzeba sprawdzić |
|---|---|---|
| Przyszłe odsetki | nie są należne za okres, o który skrócono obowiązywanie umowy | saldo i dzień faktycznego rozliczenia kredytu |
| Prowizja kredytowa | prawo do obniżenia zależy od charakteru kosztu i informacji przekazanych konsumentowi | umowę, formularz informacyjny oraz sposób określenia prowizji |
| Ubezpieczenie związane z okresem ochrony | rozliczenie może dotyczyć niewykorzystanego okresu ochrony zgodnie z warunkami produktu | OWU, okres ochrony i sposób opłacenia składki |
| Wycena nieruchomości | sam fakt wcześniejszej spłaty nie oznacza automatycznego zwrotu kosztu wykonanej wyceny | charakter wykonanej usługi i umowę |
| Opłaty sądowe i notarialne | nie są automatycznie zwracane przez bank wskutek wcześniejszej spłaty | rodzaj opłaty oraz podmiot, na rzecz którego została poniesiona |
Jeżeli nie zgadzasz się ze sposobem rozliczenia kosztów po wcześniejszej spłacie, w pierwszej kolejności złóż reklamację do banku i zażądaj przedstawienia sposobu obliczenia zwrotu. W dalszej kolejności możesz skorzystać z pomocy Rzecznika Finansowego albo dochodzić roszczenia przed sądem.
Jak wykreślić hipotekę po całkowitej spłacie kredytu?
Po wygaśnięciu wierzytelności zabezpieczonej hipoteką uzyskaj od banku dokument potwierdzający spłatę i umożliwiający wykreślenie hipoteki. W praktyce dokument jest często określany jako zgoda na wykreślenie hipoteki albo list mazalny.
- Sprawdź dział IV księgi wieczystej i dane hipoteki przeznaczonej do wykreślenia.
- Uzyskaj właściwy dokument z banku.
- Wypełnij formularz KW-WPIS.
- Dołącz dokument stanowiący podstawę wykreślenia hipoteki.
- Wnieś opłatę sądową w wysokości 100 zł za wykreślenie hipoteki.
- Złóż dokumenty do sądu rejonowego prowadzącego księgę wieczystą.
Czas rozpoznania wniosku zależy od obciążenia konkretnego wydziału ksiąg wieczystych. Zachowaj potwierdzenie złożenia wniosku i po dokonaniu wpisu sprawdź aktualną treść księgi.
Jak wcześniejsza spłata wpływa na BIK i zdolność kredytową?
Po całkowitej spłacie bank powinien przekazać informację o zmianie do BIK w terminie nie dłuższym niż 7 dni. BIK ma następnie maksymalnie 7 dni od otrzymania danych na ich aktualizację. W praktyce zmiana może pojawić się wcześniej.
| Etap | Co się dzieje | Maksymalny termin |
|---|---|---|
| Dzień spłaty | kredyt zostaje rozliczony zgodnie z dyspozycją i procedurą banku | zależnie od dnia księgowania |
| Bank → BIK | bank przekazuje informację o zmianie dotyczącej zobowiązania | do 7 dni od wystąpienia zmiany |
| Aktualizacja w BIK | BIK aktualizuje dane po ich otrzymaniu | do 7 dni od otrzymania informacji |
Po prawidłowej spłacie dane o zobowiązaniu mogą być nadal udostępniane na podstawie zgody klienta, co pozwala zachować pozytywną historię kredytową. Taka zgoda może obejmować okres do 5 lat od wygaśnięcia zobowiązania.
Prawo bankowe przewiduje również możliwość przetwarzania danych bez zgody po wygaśnięciu zobowiązania, jeżeli opóźnienie w spłacie przekraczało 60 dni, upłynęło co najmniej 30 dni od poinformowania klienta o zamiarze przetwarzania danych bez jego zgody i spełnione są pozostałe warunki ustawowe. W takim przypadku dane mogą być przetwarzane przez okres nie dłuższy niż 5 lat od wygaśnięcia zobowiązania.
Z perspektywy zdolności kredytowej wcześniejsza spłata usuwa lub ogranicza bieżące obciążenie ratą, jednak decyzja kolejnego banku zależy także od dochodu, innych zobowiązań, liczby osób w gospodarstwie, kosztów utrzymania oraz zasad oceny stosowanych przez daną instytucję.
Nadpłata kredytu czy inwestowanie – jak porównać te decyzje?
Porównanie oprocentowania kredytu ze stopą zwrotu z inwestycji jest tylko punktem wyjścia. Nadpłata zmniejsza zadłużenie i przyszłe odsetki, natomiast środki przeznaczone na nadpłatę przestają być dostępne jako płynna rezerwa.
| Kryterium | Nadpłata kredytu | Inwestowanie środków |
|---|---|---|
| Efekt | redukcja kapitału i przyszłych odsetek | możliwość osiągnięcia dodatniego wyniku inwestycyjnego |
| Ryzyko rynkowe | brak ryzyka zmiany wartości spłaconego kapitału | zależne od instrumentu i horyzontu inwestycji |
| Płynność | środki przeznaczone na spłatę przestają być dostępne | zależy od rodzaju aktywa |
| Podatek | uniknięte odsetki nie stanowią zysku kapitałowego opodatkowanego jak dochód z części inwestycji | wynik netto może być pomniejszony o podatki i koszty |
| Przewidywalność | efekt wynika z redukcji przyszłych kosztów odsetkowych | przyszła stopa zwrotu nie jest znana z góry w przypadku inwestycji obarczonych ryzykiem |
Przed większą nadpłatą warto pozostawić rezerwę finansową na nieprzewidziane wydatki. Jeżeli jednocześnie spłacasz droższe zobowiązania konsumenckie, ich koszt również powinien zostać uwzględniony przy ustalaniu kolejności spłat.
Co trzeba sprawdzić przy starszej umowie i kredycie z dopłatą BK2%?
Umowa zawarta przed 22/07/2017 r.
Do umów zawartych przed 22/07/2017 r. stosuje się przepisy dotychczasowe. Nie należy więc automatycznie przenosić na takie kredyty zasad zwrotu kosztów i rekompensaty wynikających z art. 38–40 obecnej ustawy. Trzeba sprawdzić datę zawarcia umowy, jej postanowienia oraz regulacje obowiązujące w tym czasie.
Bezpieczny Kredyt 2%
W przypadku Bezpiecznego Kredytu 2% sama możliwość dokonania nadpłaty nie oznacza, że pozostanie ona bez wpływu na dopłaty. Ustawa regulująca program określa sytuacje, w których wcześniejsza spłata części kredytu w okresie dopłat wpływa na dalsze ich otrzymywanie, oraz przewiduje wyjątki od tej reguły.
Macierz decyzji – który wariant wybrać?
| Twój cel | Wariant do rozważenia | Dyspozycja | Co wcześniej sprawdzić |
|---|---|---|---|
| minimalizacja przyszłych odsetek | nadpłata + skrócenie okresu | skrócenie okresu kredytowania po nadpłacie | rekompensatę i ewentualną procedurę zmiany okresu |
| niższe miesięczne obciążenie | nadpłata + obniżenie raty | przeliczenie raty przy zachowaniu okresu | sposób automatycznego przeliczania harmonogramu |
| zamknięcie zobowiązania | spłata całkowita | wyliczenie salda na określony dzień i dyspozycja zamknięcia | rozliczenie kosztów i dokumenty do wykreślenia hipoteki |
Checklista: wcześniejsza spłata kredytu hipotecznego
- Sprawdź – datę umowy i rodzaj oprocentowania.
- Zweryfikuj – czy bank ma prawo pobrać rekompensatę.
- Uzyskaj – informację o kosztach spłaty na trwałym nośniku.
- Wybierz – skrócenie okresu albo obniżenie raty.
- Sprawdź – kiedy bank faktycznie księguje nadpłatę na kapitał.
- Pobierz – nowy harmonogram po częściowej nadpłacie.
- Po całkowitej spłacie – sprawdź rozliczenie kosztów i uzyskaj dokument do wykreślenia hipoteki.
- Złóż – KW-WPIS i opłatę sądową 100 zł za wykreślenie hipoteki.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Czy bank może odmówić wcześniejszej spłaty kredytu hipotecznego?
Konsument objęty ustawą ma prawo w każdym czasie spłacić całość albo część kredytu hipotecznego. Bank może stosować procedurę przewidzianą w umowie i regulaminie, ale nie może uzależnić samego prawa do wcześniejszej spłaty od swojej uznaniowej zgody.
Ile wynosi rekompensata za wcześniejszą spłatę kredytu hipotecznego?
Przy zmiennej stopie rekompensata jest dopuszczalna tylko w pierwszych 36 miesiącach od zawarcia umowy i podlega limitom z art. 40 ustawy. Przy stałej stopie może być pobierana w okresie jej obowiązywania, ale nie może przekraczać bezpośrednich kosztów kredytodawcy związanych z wcześniejszą spłatą.
Czy lepiej skrócić okres kredytu czy obniżyć ratę?
Jeżeli celem jest zmniejszenie przyszłych odsetek, korzystniejsze jest co do zasady skrócenie okresu. Obniżenie raty zapewnia natomiast większą miesięczną płynność.
Czy trzeba nadpłacać kredyt zaraz po pobraniu raty?
Nie ma takiej ogólnej zasady. Liczy się moment faktycznego zmniejszenia kapitału i sposób księgowania nadpłaty przez bank. Wcześniejsza redukcja kapitału ogranicza podstawę naliczania kolejnych odsetek.
Czy po wcześniejszej spłacie bank zwraca część kosztów?
Całkowity koszt kredytu hipotecznego podlega obniżeniu o odsetki i inne koszty przypadające za okres, o który skrócono obowiązywanie umowy. Ocena zwrotu konkretnej prowizji lub innej opłaty zależy od jej charakteru, treści umowy i informacji przekazanych konsumentowi.
Kiedy BIK pokaże całkowitą spłatę kredytu?
Bank powinien przekazać zmianę do BIK w terminie do 7 dni, a BIK ma do 7 dni od otrzymania informacji na aktualizację danych. Zmiana może być widoczna wcześniej.
Ile kosztuje wykreślenie hipoteki po spłacie kredytu?
Opłata sądowa za wykreślenie hipoteki z księgi wieczystej wynosi 100 zł. Wniosek składa się na formularzu KW-WPIS do sądu prowadzącego księgę wieczystą.
Słowniczek pojęć
Trwały nośnik
Nośnik umożliwiający przechowywanie informacji w sposób pozwalający na dostęp do nich w przyszłości przez odpowiedni czas i odtworzenie ich w niezmienionej postaci.
Rekompensata
Świadczenie związane z wcześniejszą spłatą, które kredytodawca może pobrać tylko w sytuacjach i granicach przewidzianych ustawą oraz umową.
List mazalny
Potoczne określenie dokumentu zawierającego zgodę wierzyciela hipotecznego na wykreślenie hipoteki z księgi wieczystej.
KW-WPIS
Urzędowy formularz wniosku o wpis w księdze wieczystej, wykorzystywany między innymi przy wykreślaniu hipoteki.
Oprocentowanie okresowo stałe
Oprocentowanie ustalone na niezmiennym poziomie przez określony w umowie okres. Po jego zakończeniu stosowane są zasady przewidziane w umowie kredytu.
Źródła
- Ustawa z dnia 23 marca 2017 r. o kredycie hipotecznym oraz o nadzorze nad pośrednikami kredytu hipotecznego i agentami – tekst jednolity, Dz.U. 2025 poz. 720 – w szczególności art. 38–40 i przepisy przejściowe.
- Rzecznik Finansowy – wcześniejsza spłata kredytu hipotecznego.
- Sąd Najwyższy – uchwała III CZP 144/22 z 31 maja 2023 r.
- Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej – wyrok w sprawie C-76/22.
- Rzecznik Finansowy – informacje dotyczące Bezpiecznego Kredytu 2%.
- Ministerstwo Sprawiedliwości – formularze dotyczące ksiąg wieczystych, w tym KW-WPIS.
- Ministerstwo Sprawiedliwości – opłaty w sprawach cywilnych.
- Biuro Informacji Kredytowej – aktualizacja danych w BIK.
- Biuro Informacji Kredytowej – zgoda na przetwarzanie danych po spłacie zobowiązania.
Autor: Jacek Grudniewski
Analityk produktów finansowych
Data aktualizacji artykułu: 14 sierpnia 2026 r.
Kontakt przez LinkedIn:
https://www.linkedin.com/in/jacekgrudniewski/
Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady finansowej ani prawnej. Treści nie obejmują każdej sytuacji. Decyzje konsultuj z pośrednikiem kredytu hipotecznego lub ekspertem finansowym, na przykład Expander lub NOTUS. Część linków ma charakter partnerski, bez kosztu dla Ciebie. Ostateczne decyzje podejmujesz na własną odpowiedzialność.