Kto może skorzystać z upadłości konsumenckiej? Warunki, kryteria i kto nie spełni wymogów

Kto może ogłosić upadłość konsumencką w Polsce?

Tryb konsumencki dotyczy niewypłacalnej osoby fizycznej, której upadłości nie ogłasza się według przepisów właściwych dla przedsiębiorców.

Podstawowym warunkiem jest niewypłacalność. Zgodnie z art. 11 ust. 1 Prawa upadłościowego dłużnik jest niewypłacalny, jeżeli utracił zdolność do wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych.

Nie wystarczy więc sam fakt posiadania kredytu, pożyczki albo wysokiego zadłużenia. Istotne jest to, czy zobowiązania są wymagalne i czy dłużnik rzeczywiście utracił zdolność do ich regulowania.

Czy wcześniejsze prowadzenie firmy wyklucza tryb konsumencki?

• Osoba nieprowadząca działalności gospodarczej – może podlegać trybowi konsumenckiemu po spełnieniu przesłanek ustawowych.
• Były przedsiębiorca – może korzystać z postępowania dla osoby fizycznej nieprowadzącej działalności, także gdy część zobowiązań powstała w związku z wcześniejszą działalnością.
• Osoba nadal prowadząca działalność gospodarczą – jej upadłość podlega przepisom właściwym dla przedsiębiorców, a nie podstawowemu trybowi konsumenckiemu.

Prawo upadłościowe przewiduje ponadto szczególne przypadki, w których wierzyciel może złożyć wniosek o upadłość byłego przedsiębiorcy. Zgodnie z art. 8 i 9 ustawy znaczenie ma m.in. roczny termin liczony od wykreślenia przedsiębiorcy z właściwego rejestru albo od faktycznego zaprzestania działalności w sytuacjach wskazanych w tych przepisach.

Czy osoba mieszkająca za granicą może ogłosić upadłość w Polsce?

W sprawach transgranicznych objętych rozporządzeniem (UE) 2015/848 znaczenie ma centrum podstawowych interesów dłużnika (COMI). Dla osoby fizycznej nieprowadzącej niezależnej działalności gospodarczej ani zawodowej domniemywa się, że centrum podstawowych interesów znajduje się w miejscu jej zwykłego pobytu.

Domniemanie to nie ma zastosowania, jeżeli miejsce zwykłego pobytu zostało przeniesione do innego państwa członkowskiego w okresie 6 miesięcy poprzedzających złożenie wniosku o wszczęcie postępowania. Rozporządzenie 2015/848 nie wiąże Danii.

Jak złożyć wniosek i jakie dane przygotować?

Krajowy Rejestr Zadłużonych obsługuje postępowania upadłościowe. Dłużnik w upadłości konsumenckiej może jednak wnosić wniosek, inne pisma i dokumenty również poza systemem: art. 491² ust. 3 nakazuje odpowiednio stosować art. 216aa. Wniosek składany w tym trybie wymaga urzędowego formularza. Prawo upadłościowe, art. 491² ust. 3 i art. 216aa.

Opłata od wniosku o ogłoszenie upadłości osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej wynosi 30 zł. Podstawę stanowi art. 76a ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. W toku postępowania powstają również koszty zależne od jego przebiegu.

Jakie informacje trzeba przygotować?

• Dane wierzycieli – nazwa albo imię i nazwisko, adres, wysokość wierzytelności i termin zapłaty.
• Wykaz majątku – nieruchomości, pojazdy, rachunki, wartościowe ruchomości i prawa majątkowe wraz z oszacowaniem ich wartości.
• Przychody i koszty utrzymania – informacje za ostatnie 6 miesięcy przed dniem złożenia wniosku.
• Okoliczności uzasadniające wniosek – fakty pozwalające odtworzyć powstanie i przebieg niewypłacalności.
• Określone czynności dotyczące majątku – informacje z okresu 12 miesięcy przed dniem złożenia wniosku.

Co trzeba ujawnić za 6 miesięcy, a co za 12 miesięcy?

Jak wygląda postępowanie krok po kroku?

1. Przygotowanie danych – uporządkowanie zobowiązań, majątku, przychodów, kosztów i dowodów.
2. Złożenie wniosku – przez KRZ albo na papierowym formularzu oraz wniesienie opłaty 30 zł.
3. Badanie wniosku – sąd sprawdza przesłanki oraz prawidłowość wniosku.
4. Ogłoszenie upadłości – postanowienie uruchamia właściwe postępowanie upadłościowe.
5. Działania syndyka – ustalenie sytuacji majątkowej, masy upadłości oraz wierzytelności.
6. Ewentualna likwidacja majątku objętego masą – jeżeli istnieją składniki podlegające sprzedaży.
7. Etap oddłużenia – ustalenie planu spłaty, umorzenie zobowiązań bez planu, warunkowe umorzenie albo inne rozstrzygnięcie przewidziane ustawą.

Czym różni się ogłoszenie upadłości od oddłużenia?

Co dzieje się z egzekucją po ogłoszeniu upadłości?

Postępowanie egzekucyjne skierowane do majątku wchodzącego w skład masy upadłości, wszczęte przed ogłoszeniem upadłości, ulega zawieszeniu z mocy prawa z dniem ogłoszenia upadłości. Po uprawomocnieniu się postanowienia o ogłoszeniu upadłości co do zasady ulega umorzeniu w zakresie wynikającym z art. 146 Prawa upadłościowego.

Po ogłoszeniu upadłości nie można również prowadzić nowej egzekucji z majątku należącego do masy poza przypadkami przewidzianymi w ustawie.

Co oznacza niewypłacalność i czy istnieje minimalna kwota długu?

Jeżeli opóźnienie w wykonywaniu zobowiązań pieniężnych przekracza 3 miesiące, art. 11 ust. 1a Prawa upadłościowego wprowadza domniemanie utraty zdolności do ich regulowania. Niewypłacalność może jednak wystąpić również przed upływem trzech miesięcy, jeżeli spełniona jest ustawowa definicja.

Czy trzeba mieć określoną minimalną kwotę długu?

Nie. Prawo upadłościowe nie wskazuje kwoty, np. 10 000 zł, 50 000 zł albo 100 000 zł, od której osoba fizyczna może korzystać z upadłości konsumenckiej. Decyduje niewypłacalność, a nie nominalna wartość zadłużenia.

Jak sprawdzić niewypłacalność w praktyce?

• Dochód – ile środków rzeczywiście wpływa co miesiąc.
• Podstawowe koszty utrzymania – mieszkanie, żywność, leczenie, alimenty, transport i inne konieczne wydatki.
• Wymagalne zobowiązania – raty, pożyczki, zaległe rachunki i inne długi wymagające zapłaty.
• Zmiana zadłużenia w czasie – czy zaległości rosną mimo ograniczenia wydatków.

Przykład: miesięczny dochód netto wynosi 3 600 zł, podstawowe koszty utrzymania 2 800 zł, a wymagalne raty i inne zobowiązania 1 400 zł. Miesięczny niedobór wynosi 600 zł. Jeżeli taka sytuacja utrzymuje się, zaległości rosną. Sam wynik tego przykładu nie przesądza jednak o rozstrzygnięciu sądu.

Czy to jest warunek upadłości konsumenckiej?

Najczęstsze mity o upadłości konsumenckiej

Jakie długi mogą zostać umorzone, a które pozostają do spłaty?

Co dzieje się z mieszkaniem lub domem?

Jeżeli lokal mieszkalny albo dom jednorodzinny, w którym mieszka upadły, wchodzi w skład masy upadłości i zostaje sprzedany, z sumy uzyskanej ze sprzedaży wydziela się – na wniosek upadłego – kwotę odpowiadającą przeciętnemu czynszowi najmu lokalu mieszkalnego w tej samej lub sąsiedniej miejscowości za okres od 12 do 24 miesięcy, zgodnie z art. 342a Prawa upadłościowego.

Przy ustalaniu tej kwoty sąd uwzględnia m.in. potrzeby mieszkaniowe upadłego i osób pozostających na jego utrzymaniu, ich możliwości zarobkowe, sumę uzyskaną ze sprzedaży oraz opinię syndyka.

Kiedy sąd może odmówić oddłużenia lub ustalić dłuższy plan spłaty?

Kiedy możliwa jest odmowa oddłużenia?

Zgodnie z art. 491^14a Prawa upadłościowego sąd odmawia ustalenia planu spłaty albo umorzenia zobowiązań bez planu m.in. wtedy, gdy upadły celowo doprowadził do swojej niewypłacalności lub istotnie zwiększył jej stopień, w szczególności przez trwonienie składników majątku albo celowe nieregulowanie wymagalnych zobowiązań.

Druga przesłanka dotyczy sytuacji, w której w okresie 10 lat przed dniem zgłoszenia wniosku prowadzono wobec upadłego postępowanie upadłościowe zakończone umorzeniem całości lub części jego zobowiązań. Ustawa przewiduje w tych przypadkach wyjątek, jeżeli oddłużenie jest uzasadnione względami słuszności lub względami humanitarnymi.

Jak długo może trwać plan spłaty?

Art. 491¹⁵ Prawa upadłościowego przewiduje również zaliczanie do okresu spłaty czasu od upływu 6 miesięcy od dnia ogłoszenia upadłości do dnia ustalenia planu spłaty, z zastrzeżeniem warunków określonych w tym przepisie. Do okresu spłaty nie zalicza się okresu warunkowego umorzenia zobowiązań bez ustalenia planu spłaty.

Czy brak majątku, działalność gospodarcza lub niestabilny dochód wykluczają upadłość?

Brak majątku, niestabilny dochód, umowa zlecenie albo brak stałego zatrudnienia nie wykluczają same w sobie upadłości konsumenckiej.

Czy można ogłosić upadłość bez majątku?

Tak. Brak majątku wystarczającego na pokrycie kosztów postępowania nie stanowi sam w sobie przeszkody do prowadzenia postępowania konsumenckiego. Prawo upadłościowe przewiduje mechanizm tymczasowego pokrywania takich kosztów przez Skarb Państwa.

Tymczasowe pokrycie kosztów nie oznacza, że w każdym przypadku ostatecznie obciążają one Skarb Państwa. Ich rozliczenie zależy od dalszego przebiegu postępowania oraz zasad przewidzianych w ustawie.

Brak majątku nie oznacza automatycznego umorzenia zobowiązań bez planu spłaty. Zgodnie z art. 491¹⁶ ust. 1 takie rozstrzygnięcie jest możliwe, jeżeli osobista sytuacja upadłego w oczywisty sposób wskazuje, że jest on trwale niezdolny do dokonywania jakichkolwiek spłat w ramach planu spłaty wierzycieli.

Na czym polega warunkowe umorzenie zobowiązań?

Jeżeli niezdolność do dokonywania jakichkolwiek spłat wynikająca z osobistej sytuacji upadłego nie ma charakteru trwałego, sąd może zastosować warunkowe umorzenie zobowiązań bez ustalenia planu spłaty.

Kluczowe jest, czy w ciągu 5 lat od uprawomocnienia się postanowienia upadły lub wierzyciel złoży wniosek o ustalenie planu spłaty z powodu ustania niezdolności do spłat. Na podstawie wniosku złożonego w terminie sąd może uchylić warunkowe umorzenie i ustalić plan także po upływie 5 lat (art. 491¹⁶ ust. 2a–2b). Jeżeli takiego wniosku nie złożono, umorzenie następuje z upływem tego okresu na zasadach ust. 2i, z uwzględnieniem ustawowych podstaw uchylenia i zobowiązań niepodlegających umorzeniu.

Czy rodzaj dochodu ma znaczenie?

• Umowa o pracę – dochód można dokumentować m.in. historią rachunku, dokumentami płacowymi i rozliczeniem podatkowym.
• Umowa zlecenie lub inne dochody nieregularne – pomocne są dokumenty pokazujące rzeczywistą wysokość i zmienność wpływów.
• Brak zatrudnienia – nie wyklucza postępowania, ale wpływa na ocenę sytuacji osobistej, możliwości zarobkowych i ewentualnego planu spłaty.
• Zakończona działalność gospodarcza – nie wyklucza trybu dla osoby fizycznej nieprowadzącej działalności, nawet jeżeli część długów powstała w związku z firmą.
• Aktywna działalność gospodarcza – podlega zasadom właściwym dla przedsiębiorców, a nie podstawowemu trybowi konsumenckiemu.

Jak sąd ocenia sposób powstania niewypłacalności i zachowanie dłużnika?

Sposób powstania niewypłacalności oraz zachowanie dłużnika mają istotne znaczenie na etapie oddłużenia. Sąd ustala m.in., czy dłużnik doprowadził do niewypłacalności albo istotnie zwiększył jej stopień umyślnie, wskutek rażącego niedbalstwa lub w sposób celowy w rozumieniu odpowiednich przepisów.

Szczególnej uwagi wymagają czynności dotyczące majątku dokonane przed złożeniem wniosku. Darowizna samochodu członkowi rodziny, sprzedaż nieruchomości na warunkach odbiegających od rynkowych albo ukrywanie części majątku lub dochodów mogą wpływać na przebieg postępowania i późniejsze oddłużenie.

Jeżeli przyczyną problemów była utrata pracy, choroba, wypadek, śmierć osoby współfinansującej gospodarstwo domowe albo trwały spadek dochodów, należy opisać przebieg zdarzeń zgodnie z rzeczywistością i dołączyć dokumenty, które potwierdzają istotne okoliczności. Chronologia poparta dowodami jest bardziej użyteczna niż rozbudowany opis bez dokumentacji.

Jakie dokumenty i informacje przygotować przed złożeniem wniosku?

Dokumenty powinny pozwalać odtworzyć cztery obszary: zadłużenie, majątek, miesięczny budżet oraz przyczyny niewypłacalności.

Jak przygotować oś czasu niewypłacalności?

Praktyczny układ to: data – zdarzenie – skutek finansowy – dokument.

Chronologia pomaga wychwycić sprzeczności przed złożeniem wniosku oraz połączyć istotne twierdzenia z dokumentami.

Jakie są alternatywy i skutki informacyjne upadłości?

Jeżeli dochód pozwala na wykonanie realistycznego porozumienia z wierzycielami, przed złożeniem wniosku o upadłość warto porównać układ konsumencki i ugody pozasądowe.

• Układ konsumencki – sądowa ścieżka prowadząca do porozumienia z wierzycielami zgodnie z przepisami Prawa upadłościowego.
• Ugody indywidualne – zmiana terminów lub wysokości rat, rozłożenie zaległości albo inne uzgodnione warunki spłaty.
• Sprzedaż zbędnych składników majątku – rozwiązanie, które można przeanalizować, jeżeli pozwala ustabilizować budżet bez dalszego pogłębiania niewypłacalności.
• Restrukturyzacja przedsiębiorcy – odrębna ścieżka wymagająca analizy, jeżeli działalność gospodarcza nadal jest prowadzona.

KRZ i BIK – jakie są skutki informacyjne?

Ogłoszenie upadłości nie powoduje natychmiastowego usunięcia informacji z historii kredytowej. Późniejsza decyzja o udzieleniu kredytu lub pożyczki zależy od zasad i oceny ryzyka stosowanych przez konkretną instytucję finansową.

Słowniczek pojęć

FAQ – najczęściej zadawane pytania