Rodzaje funduszy inwestycyjnych – czym się różnią i jakie mają ryzyko oraz opłaty

Czym jest fundusz inwestycyjny i jakie ryzyka ponosi inwestor?

Fundusz inwestycyjny gromadzi środki uczestników i inwestuje je zgodnie z określoną polityką inwestycyjną. W zależności od konstrukcji produktu inwestor nabywa jednostki uczestnictwa albo certyfikaty inwestycyjne.

Wartość inwestycji zależy od wartości aktywów znajdujących się w portfelu. Jeżeli ich ceny spadają, spadać może również wycena funduszu. Fundusz inwestycyjny nie jest lokatą i co do zasady nie zapewnia gwarancji zwrotu wpłaconego kapitału.

• Ryzyko rynkowe – ceny akcji, obligacji i innych aktywów mogą spadać.
• Ryzyko kredytowe – emitent instrumentu dłużnego może mieć problemy z obsługą zobowiązań.
• Ryzyko stopy procentowej – zmiany rentowności rynkowych wpływają szczególnie na wycenę instrumentów dłużnych.
• Ryzyko walutowe – wynik inwestycji zagranicznej może zależeć także od kursu waluty.
• Ryzyko płynności – niektóre aktywa mogą być trudne do szybkiego sprzedania po oczekiwanej cenie.
• Ryzyko koncentracji – duży udział jednego emitenta, sektora lub rynku zwiększa zależność wyniku od ograniczonej liczby czynników.

Kto odpowiada za zarządzanie i kontrolę aktywów funduszu?

Brak gwarancji BFG nie oznacza braku regulacji i mechanizmów kontrolnych. Ustawa określa role funduszu, towarzystwa funduszy inwestycyjnych, depozytariusza i nadzoru Komisji Nadzoru Finansowego.

Jednostki uczestnictwa są charakterystyczne dla funduszy otwartych i podlegają odkupieniu zgodnie z zasadami określonymi dla funduszu. Certyfikaty inwestycyjne są papierami wartościowymi emitowanymi przez FIZ, a sposób zakończenia inwestycji zależy m.in. od zasad wykupu i możliwości ich zbycia.

Powrót na górę

Jak poprawnie klasyfikować rodzaje funduszy inwestycyjnych?

Jeden fundusz można jednocześnie opisać według formy prawnej, polityki inwestycyjnej, sposobu zarządzania oraz sposobu nabywania i obrotu jego tytułami. Te klasyfikacje odpowiadają na różne pytania.

Przykładowo fundusz może być jednocześnie akcyjny i pasywny, a jego tytuły mogą być notowane na giełdzie. Określenia te nie wykluczają się, ponieważ opisują różne właściwości produktu.

Jakie są podstawowe rodzaje funduszy według polityki inwestycyjnej?

• Fundusze dłużne – inwestują przede wszystkim w obligacje i inne instrumenty dłużne; wynik zależy m.in. od zmian rentowności, duration oraz jakości kredytowej emitentów.
• Fundusze rynku pieniężnego – działają zgodnie z zasadami właściwymi dla tej regulowanej kategorii funduszy i inwestują w aktywa dopuszczone przez właściwe przepisy.
• Fundusze akcyjne – znaczną część aktywów lokują w akcjach, dlatego ich wartość może podlegać dużym wahaniom.
• Fundusze mieszane – łączą różne klasy aktywów, np. akcje i obligacje; poziom ryzyka zależy od faktycznej struktury portfela i polityki funduszu.
• Fundusze surowcowe – zapewniają ekspozycję na określone surowce, instrumenty powiązane z ich cenami lub spółki z danego sektora.
• Fundusze absolutnej stopy zwrotu – realizują określoną strategię inwestycyjną, której celem nie jest proste odwzorowanie jednego indeksu; nazwa kategorii nie oznacza gwarancji dodatniego wyniku.

Do oceny konkretnego produktu sprawdź jego politykę inwestycyjną, benchmark, limity inwestycyjne, strukturę portfela oraz dokumenty wymagane dla danego rodzaju produktu, zamiast opierać decyzję wyłącznie na nazwie kategorii.

Powrót na górę

Czym różni się zarządzanie aktywne, pasywne i ETF?

Aktywne i pasywne zarządzanie opisują sposób podejmowania decyzji inwestycyjnych, natomiast ETF oznacza fundusz, którego tytuły są przedmiotem obrotu giełdowego. ETF nie jest więc synonimem funduszu pasywnego.

Fundusz aktywnie zarządzany nie zawsze ma za cel pobicie określonego indeksu. Jego zadanie wynika z polityki inwestycyjnej i może polegać m.in. na osiąganiu wyniku względem benchmarku, realizowaniu określonego profilu ryzyka lub innego celu opisanego w dokumentach funduszu.

Których pojęć nie należy ze sobą utożsamiać?

Powrót na górę

Czym różnią się FIO, SFIO i FIZ?

Polska ustawa rozróżnia fundusz inwestycyjny otwarty oraz alternatywne fundusze inwestycyjne, do których należą SFIO i FIZ. Forma prawna nie przesądza automatycznie, czy fundusz jest akcyjny, dłużny, aktywnie zarządzany albo pasywny.

FIZ nie oznacza automatycznie inwestycji w nieruchomości, private equity lub aktywa niepubliczne. FIZ jest formą prawną i jednocześnie rodzajem alternatywnego funduszu inwestycyjnego, natomiast jego rzeczywistą strategię określają właściwe dokumenty funduszu.

Nie należy ograniczać całej kategorii AFI wyłącznie do SFIO i FIZ. Art. 8a ustawy zalicza do niej również alternatywną spółkę inwestycyjną (ASI), która działa w odrębnej konstrukcji spółki. Powyższe porównanie FIO/SFIO/FIZ dotyczy form funduszu inwestycyjnego z art. 3. Ustawa o funduszach inwestycyjnych.

Powrót na górę

Jakie opłaty pobierają fundusze i jak policzyć ich koszt?

Koszty obniżają wynik osiągany przez inwestora, dlatego przy porównaniu funduszy należy analizować zarówno historyczne wyniki, jak i pełną informację o kosztach konkretnego produktu.

W zależności od funduszu mogą występować koszty bieżące, opłata za wynik, opłaty związane z nabyciem lub wyjściem z inwestycji oraz inne koszty wynikające z dokumentów produktu. Przy ETF po stronie inwestora mogą dodatkowo wystąpić koszty związane z transakcją giełdową.

Wartość inwestycji zmienia się w czasie, dlatego rzeczywisty wpływ kosztów nie musi odpowiadać prostemu iloczynowi początkowej kwoty i procentowego wskaźnika. Przy produkcie objętym KID korzystaj z informacji kosztowych przedstawionych w aktualnym dokumencie.

Jeżeli opłata za zarządzanie jest już uwzględniona w wartości jednostki i prezentowanej stopie zwrotu, nie odejmuj jej drugi raz. Osobno dodaj wydatki inwestora nieuwzględnione w tym wyniku, np. prowizję maklerską lub przewalutowanie. Sprawdź sposób prezentacji konkretnego wyniku.

Jak porównać koszty dwóch funduszy?

Obowiązujące od 2024 r. zasady pozwalają rozliczać określone zyski i straty w ramach źródła kapitały pieniężne zgodnie z przepisami PIT. Strata z umorzenia jednostek funduszu poniesiona przed 2024 r. nie jest rozliczana według nowych zasad. Ministerstwo Finansów wskazuje przykładowo, że straty z umorzenia funduszu poniesionej w 2023 r. nie można odliczyć od dochodu osiągniętego w 2025 r. w ramach nowego mechanizmu.

PIT-38 składa się także przy stracie z transakcji objętej tym rozliczeniem, z uwzględnieniem zwolnień. Termin to 15 lutego–30 kwietnia następnego roku. Brak PIT-8C, np. od zagranicznego pośrednika, nie znosi obowiązku ustalenia danych i rozliczenia. Nie wszystkie wypłaty funduszu są zbyciem lub umorzeniem tytułów — inne wypłaty z udziału w funduszu mogą podlegać poborowi podatku przez płatnika. MF: rozliczenie funduszy; art. 30a i 30b PIT.

Powrót na górę

Jak ocenić ryzyko funduszu w praktyce?

Ryzyka nie należy oceniać wyłącznie na podstawie nazwy funduszu ani ostatniej stopy zwrotu. Sprawdź aktywa w portfelu, politykę inwestycyjną, płynność, koncentrację oraz – jeśli produkt podlega PRIIPs i posiada KID – jego SRI.

Przy kwocie 10 000 zł spadek wartości inwestycji o 25% oznaczałby spadek wyceny do około 7 500 zł. Taki przykład pozwala przełożyć zmianę procentową na kwotę, ale historyczne obsunięcie nie jest prognozą przyszłej maksymalnej straty.

Powrót na górę

Jak czytać KID, prospekt, statut i sprawozdania funduszu?

Jeżeli produkt jest oferowany inwestorowi detalicznemu i podlega obowiązkom PRIIPs, KID jest podstawowym punktem startowym do analizy jego ryzyka, kosztów, zalecanego okresu utrzymywania i scenariuszy wyników. Nie każdy opisany w artykule fundusz lub certyfikat musi jednak podlegać identycznym obowiązkom dokumentacyjnym.

1. Sprawdź, czym jest produkt – jaka jest jego strategia, cel i konstrukcja prawna.
2. Jeżeli dostępny jest KID, sprawdź SRI – od 1 do 7, pamiętając, że nawet kategoria 1 nie oznacza braku ryzyka.
3. Sprawdź koszty – ich wartość, sposób prezentacji i naliczania.
4. Przeczytaj scenariusze wyników – jeżeli są wymagane dla danego produktu; nie traktuj ich jako prognozy ani gwarancji.
5. Sprawdź zasady wyjścia – szczególnie gdy możesz potrzebować pieniędzy przed końcem zakładanego okresu inwestycji.
6. Przeczytaj prospekt i statut – sprawdź politykę inwestycyjną, limity, zasady wyceny i wykorzystanie instrumentów pochodnych.
7. Sprawdź sprawozdania – przeanalizuj rzeczywistą strukturę portfela i największe pozycje.

KNF udostępnia narzędzie Wybieram Fundusze, które wykorzystuje dane dotyczące funduszy znajdujących się w bazie i pozwala porównywać m.in. koszty, SRI, historyczne stopy zwrotu i benchmarki.

Powrót na górę

Jak dobrać fundusz do celu i horyzontu inwestycji?

Dobór funduszu powinien wynikać z celu, horyzontu, zdolności do poniesienia straty, tolerancji wahań oraz potrzeb dotyczących płynności. Samo stwierdzenie, że akceptujesz np. spadek o 10% albo 30%, nie wyznacza maksymalnej możliwej straty produktu.

Regularne wpłaty mogą zmniejszyć zależność całej inwestycji od jednego momentu wejścia na rynek, ale nie eliminują ryzyka straty. Rebalansowanie także nie gwarantuje zysku – służy przede wszystkim utrzymywaniu przyjętej struktury portfela.

Jeżeli stosujesz rebalansowanie, określ wcześniej regułę przeglądu portfela, np. raz w roku albo po przekroczeniu ustalonych odchyleń od docelowych udziałów. Zasady powinny wynikać z przyjętej strategii i Twojej sytuacji finansowej.

Powrót na górę

Jakich błędów unikać przy inwestowaniu w fundusze?

Jednym z najczęstszych błędów jest wybór produktu na podstawie niedawnego wyniku bez sprawdzenia ryzyka, kosztów, konstrukcji i przyczyn osiągniętej stopy zwrotu. Historyczny wynik nie gwarantuje powtórzenia rezultatu.

• Kupowanie wyłącznie na podstawie ostatnich wyników – fundusz, który był najlepszy w jednym okresie, nie musi być najlepszy w kolejnym.
• Ignorowanie kosztów – różnice w opłatach mają coraz większe znaczenie wraz z wydłużaniem okresu inwestycji.
• Mylenie ETF z funduszem pasywnym – pojęcia te opisują różne cechy produktu.
• Mylenie FIZ z całą kategorią AFI – FIZ jest jednym z rodzajów alternatywnego funduszu inwestycyjnego; do AFI należy również SFIO.
• Ocenianie ryzyka na podstawie nazwy produktu – istotne informacje znajdują się w dokumentach funduszu i strukturze jego aktywów.
• Pomijanie płynności – możliwość szybkiego zakończenia inwestycji zależy od konstrukcji konkretnego produktu.
• Zbyt częste zmiany strategii – zwiększają liczbę decyzji, mogą generować dodatkowe koszty i prowadzić do niekorzystnego timingu.
• Brak zasad przeglądu portfela – decyzje podejmowane dopiero po gwałtownych zmianach rynkowych mogą być niespójne z pierwotnym celem.

Przed zakupem warto zapisać: cel, horyzont, poziom ryzyka, który jesteś w stanie ponieść, potrzebną płynność, maksymalny akceptowany koszt oraz warunki zmiany strategii. Ułatwia to późniejsze odróżnienie rzeczywistej zmiany sytuacji finansowej od reakcji na krótkoterminowe ruchy rynku.

Powrót na górę

Słowniczek pojęć

Powrót na górę

FAQ – najczęściej zadawane pytania

Powrót na górę